18:02:35 - شنبه 16 ژوئن 2018
داغ کن - کلوب دات کام Balatarin اشتراک گذاری در فیس بوک تویت کردن این مطلب
بهره شهرسمنان از باغ ها؛ راه دیگر می باید / نویسنده ؛دکتر ابراهیم علومی
کانال تلگرام سمنان لاین

 

 

نویسنده ؛دکتر ابراهیم علومی

 

سرمایه های طبیعی و فرهنگی موجود در محدوده باغ های دایر در شهر تاریخی سمنان (منطبق بر محدوده منطقه یک شهرداری سمنان) سرمایه ای بی بدیل و منشا هویت تاریخی مردم سمنان هستند که از یک سو بخش جدائی ناپذیر از منظر فرهنگی شهر سمنان به شمار می آیند و از سوی دیگر به عنوان بافت طبیعی در شهر تاریخی نقش مهمی در ایجاد محیطی سازگار برای زیست شهروندان ایفاء می کنند. همچنین بازوی مولد اقتصاد شهری و یکی از زیرساخت های عامل خودکفائی و پدافند غیرعامل مواقع بحرانی در شهر سمنان به شمار می آیند. وابستگی و اشتغال شمار زیادی از خانوارهای سمنانی به فعالیت های وابسته به کشاورزی و دامداری توجه بیش از پیش همگان را به منظور تبلیغ و توسعه ظرفیت های کشاورزی شهری و گردشگری کشاورزی در شهر سمنان با توجه به وجود نظام مردم نهاد و سنتی تقسیم آب در محدوده پیش گفته می طلبد تا این مهم بتواند به سهم خود به اعتلای نام سمنان در مقیاس ملی و جهانی مدد رساند.

با توجه به مطالب گفته شده، احیاء باغ ها را می توان تنها راه برای بهره مندی شهر و شهروندان و نسل کنونی و آینده سمنان از این باغ ها دانست که در ذیل جهت عملیاتی نمودن آن پیشنهادهایی بدین منظور ارائه می گردد. امید است این پیشنهادها با پیشگامی شورای شهر سمنان به عنوان نهاد منتخب مردم با رایزنی با نهادهای مختلف حکومتی، دولتی و غیر دولتی رنگ عمل به خود گرفته و دوباره شاهد احیاء باغ های دل انگیز سمنان و رونق اقتصادی بیشتر سمنان باشیم.

 

  • دفاع از حقابه کشاورزان سمنانی

می توان گفت مهمترین و در عین حال سخت ترین کار جهت احیاء باغ های سمنان دفاع از حقابه کشاورزان سمنانی است .

همانطور که می دانیم کشاورزی باغی سمنان دارای نظام تقسیم آبی است که به نوبه خود یکی از قدیمی ترین و پیچیده ترین شیوه های تقسیم آب در ایران است. هر چند مردم سمنان شیوه تقسیم آب را در سمنان سینه به سینه به عارف شهیر شهرشان شیخ علاءالدوله سمنانی نسبت می دهند اما سند یا اسنادی در این باب وجود ندارد که تقسیم آب را به او نسبت دهد به خصوص که در وقف نامه عمیدالملک سمنانی که در سال 870 هجری یعنی 134 سال پس از وفات شیخ علاءالدوله سمنانی پیرامون شیوه تقسیم آب شهر آمده هیچ اشاره ای که شیخ سمنانی نظام آبیاری را طراحی کرده باشد وجود ندارد اما می توان مداخله شیخ را در بهبود نظام آبیاری سمنان بسیار محتمل دانست. هدف از طرح مطلب اخیر نفی نقش شیخ علاءالدوله سمنانی در طراحی نظام تقسیم آب سمنان نیست بلکه هدف این است که نشان دهیم زمان واقعی شکل گیری شیوه سنتی تقسیم آب در سمنان پیش از شیخ علاءالدوله سمنانی(659-736هجری)بوده و حقابه کشاورزان سمنانی دارای قدمتی بسیار زیاد است.

بر اساس شیوه سنتی تقسیم آب سمنان، از هر پانزده شبانه روز آب (یک درَ یا دَرجان)، سیزده شبانه روز متعلق به سمنان و 36 ساعت برای مصرف باغ های درجزین،چهل تن و گل رودبار در نظر گرفته شده است.

اما در سالیان اخیر برداشت آب در حریم رودخانه، خارج از چارچوب فوق باعث تضییع حقابه کشاورزان سمنانی شده و ضربات سنگینی به کشاورزی باغی سمنان و زندگی این قشر ضعیف جامعه وارد کرده است.

افزایش بی ضابطه زمین های کشاورزی در طول مسیر رودخانه گل رودبار و از بین رفتن حریم آن در ناحیه درجزین از بالای چهل تن تا منطقه پایین دست آن باعث شده است که برداشت غیرقانونی از آب رودخانه گل رودبار در این منطقه هر روز بیشتر شود.

وظیفه نهادهای حکومتی، دولتی و غیردولتی به خصوص شورای شهر سمنان در احقاق حقوق حقه کشاورزان سمنانی در این زمینه قابل چشم پوشی نیست. تاکنون فریاد تظلم خواهی کشاورزان سمنانی به جایی نرسیده است از این رو ضروری است نهادهایی چون شورای شهر که منتخب مردم هستند به نمایندگی از کشاورزان این مساله را در نهادهای حکومتی پیگیری نمایند. البته  این مطلب  مانع از فعالیت های نهادهای مسئولی چون فرمانداری، جهاد کشاورزی، اوقاف و امور خیریه و دادگستری در این زمینه نمی شود.

 

  • ثبت جهانی نظام تقسیم آب سمنان

نظام سنتی تقسیم آب کشاورزی سمنان با توجه به ویژگی های منحصر به فرد خود قابلیت ثبت در میراث فرهنگی جهانی یونسکو را دارد. به گفته دکتر جواد صفی نژاد، استاد جامعه شناسی دانشگاه تهران، «به خاطر خشکی و کم آبی در شرق ایران نظام های آبیاری سنتی گوناگونی در آن مناطق به وجود آمده، شکل گرفته و تکامل یافته است… ولی بدون شک هیچ یک از این نظام ها و شیوه های مربوط به حفظ و حراست و بهره گیری از آب، نظامی مانند نظام آبیاری سنتی سمنان را ندارند.» از دیدگاه وی «شیوه آبیاری استخری امروزی سمنان،یکی از پربارترین و پیچیده ترین نظام های آبیاری سنتی در ایران می باشد. دلیل آن نظم ونسق و قوانین عرفی محلی آن می باشد که بر کلیه ابعاد آن دقیقا سایه افکنده و به بهترین شکل منحصر به خود اجرا می گردد».

با ثبت جهانی این نظام تقسیم آب اولا سمنان به عنوان یک مرکز فرهنگی مورد توجه سازمانهای مختلف بین ­المللی دولتی و غیردولتی مرتبط قرار خواهد گرفت و با معرفی، اطلاع رسانی و  تبلیغات مثبت برای آن، فرصت های زیاد گردشگری و اقتصادی برای سمنان رقم خواهد خورد. ثبت این نظام در فهرست میراث جهانی علاوه بر محافظت و مراقبت بیشتر از آن و معرفی ویژگی ها و ارزش های آن به جهانیان باعث معرفی سمنان به عنوان مقصد گردشگری می شود و از این طریق فرصت های زیادی در حوزه گردشگری نصیب شهر و استان سمنان می کند که با  برنامه ریزی و ایجاد زیرساخت های لازم می توان منابع مالی ملی و بین المللی زیادی را برای بخش گردشگری جذب کرد و باعث رونق گردشگری و به طور کلی رونق اقتصادی منطقه شد.

  • گردشگری کشاورزی

گردشگری کشاورزی  (agri-tourism)فعالیتی است برای جذب گردشگران به یک منطقه روستایی یا کشاورزی با اهداف تفریحی و یا آموزشی که تنوع بخشی به فعالیت ها و درآمدهای بخش کشاورزی را با خود به همراه دارد.

گردشگری کشاورزی می­تواند نقش مهمی در تجدید حیات بخش کشاورزی و روستایی، ایجاد اشتغال و درآمد برای روستائیان، حفاظت از میراث طبیعی تاریخی و فرهنگی و در نهایت توسعه یکپارچه و پایدار بخش کشاورزی و روستایی داشته باشد.

در این نوع از گردشگری، گردشگران با كشاورزان زندگی نموده و در مورد فعالیت های كشاورزی و زندگی در كشتزارها و مناطق كشاورزی مطالبی را فرا می گیرند و از طبیعت لذت می برند. در این شیوه، گردشگران بدون ایجاد پیامدهای منفی برای اكوسیستم مناطق میزبان، با فعالیت های سنتی كشاورزی در تعامل بوده و یا در آن مشاركت می كنند. در مقابل میزبانان نیز با ارائه مجموعه ای از فعالیت ها و خدمات به گردشگران ضمن جلب رضایت و ایجاد آرامش در آنها، سبب كسب درآمد برای خود می شوند.

گردشگری كشاورزی نوعی همزیستی بین فرایند گردشگری و فعالیت های كشاورزی است. در این نوع از گردشگری، کشاورزان می توانند انواع تجارب و فعالیت های خود را در کشاورزی و دامداری در معرض دید گردشگران قرار دهند و با ارائه خدمات و عرضه مستقیم محصولات خود باعث درآمدزایی برای خود شوند.

گردشگردی کشاورزی حلقه مفقوده تنوع بخشی به فعالیت ها و درآمدهای کشاورزان سمنانی است. باغ های سمنان پتانسیل زیادی برای اجراء گردشگری کشاورزی دارند. با توجه به اینکه اکثر کارهای کشاورزی باغی سمنان به صورت سنتی و با مشارکت نیروی انسانی(به جای کشاورزی ماشینی) انجام می شود، مشارکت در انجام کارهای کشاورزی در مراحل مختلف کاشت، داشت و برداشت دارای جذابیت زیادی برای گردشگران است و می تواند گردشگران زیادی را به سوی خود جذب کند. روش آبیاری سنتی، آبیاری شبانه مزارع، نحوه نشاء گوجه و بادمجان، کاشت تخم خیار و کدو، برداشت انار و رب انار گیری،چیدن گوجه و بادمجان از مزارع، گرفتن بذر گیاهان و…. مواردی هستند که مشارکت در آن برای گردشگران دارای جذابیت زیادی است و برگزاری جشنواره هایی چون جشنواره ونگون در باغ ها می تواند نظرها را بیشتر به سوی باغ ها به عنوان محل کاشت این محصول جلب نماید.  از سوی دیگر این نوع گردشگری نیروی کشاورزان جوان را می طلبد که از نگاه سنتی به کشاورزی فراتر رفته و به تنوع بخشی به درآمدها و فعالیت ها نظر داشته باشند. همچنین وجود باغ ها در داخل شهر و عدم فاصله فیزیکی میان باغ ها و شهر می تواند نقش تسهیل کننده و مزیت برای گردشگری این بخش به حساب آید.

  • ایجاد مدارس طبیعت

بیش از نیم قرن از ایجاد مدارس طبیعت در دنیا می گذرد اما در کشور ما حدود  4 سال است که اولین مدرسه از این نوع تاسیس شده است. اولین مدرسه طبیعت در مشهد در سال 1393 شروع به کار کرده و اکنون بیش از 50 مدرسه طبیعت در کشور ایجاد شده که با تلاش دوستداران حوزه کودک و طبیعت و کمترین حمایت دولتی به سامان رسیده اند.

مدرسه طبیعت مکانی است برای فراهم کردن گسترده‌ی‌ِ امکان آزادِ با هم بودن و بودنِ در طبیعت برای کودکان بین سن 3 تا 12 سال. مدارس طبیعت در قالب پروژه هایی تعریف می‌شود که بیش از هر چیز این امکان را برای کودکان فراهم می‌کند که بتوانند در فضایی متشکل از عناصر گوناگون طبیعت حضور داشته باشند و تجربه ملموسی از تعامل کودکان به همراه یکدیگر و با طبیعت و در حوزه‌های گوناگون به دست آورند.

با این رویکرد مدرسه طبیعت به دنبال محقق کردن موارد زیر است:

–  امکان بازی، تخیل و کاوش شادمانه و آزادانه کودکان در محیطی امن و سالم و در ارتباط تنگاتنگ با عناصر طبیعت.

–  مشارکت در فعالیت‌های مرتبط با کشاورزی در مراحل مختلف کاشت، داشت و برداشت.

–  تحقق استعدادهای حسی، حرکتی، عاطفی و شناختی کودکان از طریق فراهم آوردن بستری غنی و متنوع.

–  تقویت مهارت‌ها و سازگاری‌های اجتماعی کودکان از طریق بازی‌ها و فعالیت‌های جمعی در طبیعت.

–  پروراندن عشق به طبیعت و سرزمین در نهاد کودکان.

و از این طریق تلاش در جهت تربیت نسلی از شهروندان خلاق و سرزنده و شایسته زمین.

باغ های سمنان بهترین مکانی است که می توان این مدارس را در آن ایجاد کرد. جوانان علاقه مند به طبیعت و کودک می توانند در این کار پیشگام شده و امکان بازی و با هم بودن در طبیعت را برای کودکان سمنانی فراهم آوردند. نو بودن، نیاز به سرمایه اندک، نیاز به آب اندک، وجود باغ ها و در شهر قرار داشتن باغ ها، مزیت هایی است که این طرح دارد و  شکل گیری این مدارس را در سمنان تسهیل خواهد کرد.

 

  • استفاده از فناوری های جدید و بازگشت به شیوه های سنتی

یکی از  دلایل پایین آمدن میزان تولید و به دنبال آن کاهش درآمد کشاورزان سمنانی فاصله گرفتن از برخی شیوه های سنتی منحصر به فرد کشاورزی قدیم سمنان است که حاصل تجربیات چند صد ساله بوده که سینه به سینه منتقل شده است اما امروزه نسل جدید، دیگر از آن پیروی نمی کند. به طور مثال شیوه کاشت و بهره برداری از درختان انگور (کیز) در سمنان، روشی است که با توجه به طبیعت منطقه، نیاز به کمترین میزان آب و دارای بالاترین بهره وری است که متاسفانه می توان گفت این روش امروزه در میان کشاورزان منسوخ شده است.

همراه با به کارگیری روش های سنتی مفید، استفاده از فناروی جدید و به روز برای نجات کشاورزی سمنان ضروری خواهد بود. مهمترین این فناوری ها، با توجه به کمبود آب و گرم شدن زمین، استفاده از فنون مختلف آبیاری است که باعث افزایش بهره وری آب خواهد شد که می تواند تاثیر مثبت در افزایش سطح زیر کشت و افزایش بهره وری در کشاورزی با خود به همراه داشته باشد.طبیعتا استفاده از فناوری های آبیاری تحت فشار نیازمند کار ترویجی آموزشی، تسهیلات بانکی و همچنین نیروی برق است که مشارکت و یاری نهادهایی چون شرکت برق، سازمان جهاد کشاورزی و بانک ها را باید به همراه داشته باشد.

 

سخن پایانی

باغ های تاریخی سمنان با دارا بودن عناصر هویتی مانند تقسیم آب، بَرجُم ها، آب انبارها، یخچالها، نوع معماری باغ ها و محصولات منحصر به فردی چون بادمجان، انجیر و گل نرگس پتانسیل زیادی برای جذب گردشگران داخلی و خارجی دارند که تاکنون بهره برداری از این ظرفیت بسیار کم مورد توجه قرار گرفته است. نگاه گردشگری به باغ های سمنان بدون تردید باعث تنوع بخشی به  جاذبه های گردشگری سمنان خواهد شد و گردشگران طبیعت گرد را نیز به سمنان خواهد آورد. اما این کار مستلزم برنامه ریزی و پیگیری مداوم و ایجاد زیر ساخت های لازم برای این کار است. عملی شدن پیشنهادهای مطرح شده در بازه زمانی 5-15 ساله و با ایجاد کارگروه های فرابخشی با حضور بخش های مختلف حکومتی، دولتی، عمومی و غیردولتی  و با محوریت شورای شهر سمنان به عنوان نهاد منتخب مردم میسر خواهد بود. با دارا بودن برنامه­ای کلان در این زمینه که در پی تحقق پیشنهادهای فوق باشد می توان به تغییر نگاه نسل جوان کشاورزان به باغ ها و کشاورزی باغی سمنان کاملا امیدوار بود.

طبیعتا هر گونه دخل و تصرف در باغ ها که باعث از بین رفتن بیشتر ماهیت طبیعی و یکپارچه آنها شود باعث خواهد شد فرصت ثبت جهانی سیستم تقسیم آب سمنان از بین برود زیرا سیستم تقسیم آب بدون وجود باغ ها بی معنا خواهد بود. همچنین فرصت ثبت منظر فرهنگی شهر سمنان به عنوان «شهری در باغ» در عرصه ملی و بین المللی نیز برای مردم سمنان از بین خواهد رفت و نسل کنونی را به تدریج و نسل آینده را کلا از مواهب آن بی بهره خواهد کرد.

مردم سمنان، مدیران و تصمیم گیرندگان بخش های مختلف دولتی و غیر دولتی باید به باغ ها به عنوان عامل اصلی فرصت ساز برای گردشگری طبیعت و طبیعت گردی و نهایتا رونق اقتصادی شهر، بنگرند. تلاش برای احیاء این باغ های نیمه جان آزمونی است برای تصمیم گیرندگان و مجریان که نشان می دهد واقعا به منافع بلند مدت مردم و شهر سمنان می اندیشند یا به دنبال منافع کوتاه مدت برای خود و دیگران هستند. قاعدتا با داشتن نگاه بلندمدت و آینده نگرانه در این زمینه است که منافع نسل کنونی و آینده حفظ خواهد شد.

 

 

 

 

 

 

 

 

داغ کن - کلوب دات کام Balatarin اشتراک گذاری در فیس بوک تویت کردن این مطلب